1965-1966 Ένα βήμα πριν την ίδρυση του Πανεπιστημίου Κρήτης

Μετά από μια περίοδο μεγάλης πολιτικής αστάθειας (κατά τη διάρκεια του 1963 είχαν αλλάξει 5 Κυβερνήσεις), στις 18 Φεβρουαρίου 1964 είχε σχηματιστεί η Κυβέρνηση Γεωργίου Παπανδρέου, και η χώρα φαινόταν να περνά σε περίοδο σταθερότητας. Ο κ. Γ. Παπανδρέου είναι, εκτός από Πρωθυπουργός, και Υπουργός Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων, ενώ ο κ. Λουκής Ακρίτας είναι Υφυπουργός Παιδείας. Ο κ. Ευ. Παπανούτσος σχεδιάζει την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση. Αρχίζει να δημιουργείται το πολιτικό πλαίσιο για την υλοποίηση του οράματος της ίδρυσης ενός Πανεπιστημίου στην Κρήτη. Την ίδια περίοδο, ο κ. Κωνσταντίνος Μητσοτάκης είναι Υπουργός Οικονομικών.

Στις αρχές του καλοκαιριού του 1965 η κυβέρνηση Γεωργίου Παπανδρέου σχεδίαζε να ιδρύσει το Πανεπιστήμιο Κρήτης λειτουργώντας στα Χανιά Μαθηματική Σχολή.

Οι Χανιώτες αγωνίζονται να την «διευρύνουν». Τα σχέδια σταματάνε εξ' αιτίας των Ιουλιανών.

Στις 15 Ιουλίου 1965 η κυβέρνηση Παπανδρέου ανατρέπεται και δίνεται εντολή σχηματισμού κυβέρνησης στον κ. Γεώργιο Αθανασιάδη-Νόβα. Το κυβερνητικό σχήμα καταψηφίζεται από τη Βουλή 3 εβδομάδες αργότερα, στις 4 Αυγούστου 1965. Στη συνέχεια αναλαμβάνει η κυβέρνηση Ηλία Τσιριμώκου, η οποία καταψηφίζεται από τη Βουλή 8 ημέρες αργότερα. Τελικά αναλαμβάνει η κυβέρνηση Στέφανου Στεφανόπουλου στις 17 Σεπτεμβρίου, για 15 μήνες, έως τις 22 Δεκεμβρίου 1966. Υπουργός Παιδείας αναλαμβάνει ο κ. Στέλιος Αλαμανής, ενώ Υπουργός Συντονισμού ο κ. Κωνσταντίνος Μητσοτάκης.

Οι προσπάθειες δημιουργίας Πανεπιστημίου στην Κρήτη εντείνονται και στο επόμενο διάστημα ετοιμάζεται το νομοσχέδιο περί Ανώτατης Παιδείας, με βάση το οποίο θα ιδρύονταν νέα Πανεπιστήμια, μεταξύ των οποίων και το Πανεπιστήμιο Κρήτης.

Το Νομοσχέδιο «περί οργανώσεως της Ανωτάτης Παιδείας και Επιστημονικής Ερεύνης και συστάσεως νέων ιδρυμάτων Ανωτάτης Παιδείας»

To 1966, το Υπουργείο Συντονισμού (Υπουργός Κ. Μητσοτάκης) και το Υπουργείο Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων (Υπουργός Σ. Αλαμανής) δημοσιεύουν το Σχέδιον Νομοθετικού Διατάγματος «περί οργανώσεως της Ανωτάτης Παιδείας και Επιστημονικής Ερεύνης και συστάσεως νέων ιδρυμάτων Ανωτάτης Παιδείας» και την σχετική Εισηγητική Έκθεση. Σύμφωνα με το νομοσχέδιο, ιδρύεται το Εθνικό Συμβούλιο Ανωτάτης Παιδείας και Ερεύνης (ΕΣΑΠΕ), το οποίο είναι «υπηρεσία εν αποκεντρώσει τελούσα υπό την εποπτείαν και τον έλεγχον των Υπουργείων Συντονισμού και Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων.» Έργο του ΕΣΑΠΕ είναι η οργάνωση και ο συντονισμός της Ανωτάτης Παιδείας και της Επιστημονικής Ερεύνης «εν τω πλαισίω της οικονομικής, κοινωνικής και πολιτιστικής εν γένει αναπτύξεως της χώρας.» Το νομοσχέδιο:

• Καθορίζει θητεία για τους Πρυτάνεις και Κοσμήτορες
• Ορίζει πλήρη απασχόληση για το Καθηγητικό προσωπικό. Η εξωπανεπιστημιακή επαγγελματική απασχόληση επιτρέπεται από τον Πρύτανη εάν αυτή «δεν υπερβαίνει εις το σύνολόν της μίαν εργάσιμον ημέραν εβδομαδιαίως.»
• Καταργεί τις προσωποπαγείς Έδρες
• Καθορίζει τις έννοιες της Σχολής και του Τμήματος και δίνει ελαστικότητα στην εσωτερική οργάνωση των σπουδών. Ούτω παρέχεται η ευχέρεια παροχής πολλαπλών πτυχίων και μικτών τοιούτων, απαραιτήτων σήμερον δια την έρευναν και την οικονομικήν ανάπτυξιν...»
• Δημιουργεί κύκλους μεταπτυχιακών σπουδών και ορίζει τον τρόπο οργάνωσης και λειτουργίας τους.
• Θεσπίζει κανόνες «προς καταπολέμησιν της οικογενειοκρατίας και του νεποτισμού»
• Καταργεί την εκβιαστική πώληση των πανεπιστημιακών συγγραμμάτων: «Ο εξαναγκασμός των φοιτητών εις αγοράν συγγραμμάτων αποτελεί δια το διδακτικόν προσωπικόν βαρύπειθαρχικόν παράπτωμα, διωκόμενον υποχρεωτικώς και δυνάμενον να επιφέρη την ποινήν της απολύσεως.»
• Καθορίζει τη σχέση αριθμού φοιτητών προς αριθμόν διδακτικού καθηγητικού προσωπικού κατ' ανώτατο όριο σε 15:1 για τις σχολές Θετικών Επιστημών και 30:1 για τις υπόλοιπες.
• Το ανώτατο όριο ωρών διδασκαλίας για τα μέλη του διδακτικού προσωπικού ορίζεται σε 7 ώρες εβδομαδιαίως.
• Ορίζει τη σύσταση των:

1. Πανεπιστήμιο Κρήτης με έδρα το Ηράκλειο
2. Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων με έδρα τη Ιωάννινα
3. Ινστιτούτο Μεταπτυχιακών Σπουδών με έδρα την περιοχή Αθηνών - Πειραιώς
4. Ιατρική Σχολή με έδρα την Καβάλα
5. Πολυτεχνική Σχολή με έδρα τη Λάρισα

Περιγράφει, ο Μ. Μανουσάκης, σε εισήγησή του στο Συνέδριο της Παγκρήτιας Ένωσης Αμερικής το 1972 στα Χανιά:

« To 1965-66 το Υπουργείο Συντονισμού, με τη βοήθεια και των εμπειρογνωμόνων που είχαν εργασθή για το Παν. Πατρών, συνέταξε το «Σχέδιον νομοθετικού διατάγματος περί οργανώσεως της Ανωτάτης Παιδείας και Επιστημονικής Ερεύνης και συστάσεως νέων Ιδρυμάτων Ανωτάτης Παιδείας. »
Μεταξύ των νέων Ιδρυμάτων που προβλεπε το νομοσχέδιο του 1966, ήταν και το Πανεπιστήμιο Κρήτης.
Το Πανεπιστήμιο δεν θα ήταν συγκεντρωμένο σε μιά μόνο πόλη.
...
Το Πανεπιστήμιο Κρήτης θα περιλάμβανε Σχολή Θετικών Επιστημών με τμήματα Μαθηματικών, Φυσικής, Χημείας, Φυσιογνωστικών Επιστημών και Εδαφοπονικών Επιστημών, Σχολή Ιατρικής, Σχολή Τεχνολογίας, Σχολή Οικονομικών και Κοινωνικών Επιστημών, Σχολή Φιλοσοφικών και Φιλολογικών Επιστημών καθώς και Ινστιτούτα Ερεύνης.
Ο ακριβής τύπος, τόπος, οργάνωσις και ίδρυσης των Σχολών θα γινόταν με Βασ. Διατάγματα.
Στα Χανιά προεβλέπετο μια Πανεπιστημιακή Μονάς. Η μελέτη είχεν ενταχθή εις τις Δημόσιες Επενδύσεις. Εις την Συλλογικήν Απόφασιν Μελετών του 1966 (ΣΑΜ 624) είχε πάρει αριθμό έργου 624702.
Το Κλιμάκιο Χανίων της ΥΠΑΚ, δηλαδή ο έχων την τιμήν να σας ομιλή, είχε καταρτίσει το κείμενο της Συμβάσεως Αναθέσεως της Μελέτης. Οι Πολεοδόμοι της μελέτης Χανίων είχαν κάμει συνεννοήσεις με τον μόνον επιζώντα (τότε) από τους 3 μεγάλους αρχιτέκτονες του αιώνος μας, με τον MIES VAN DER ROHE για την εκπόνηση των προσχεδιων της Πανεπιστημιουπόλεως. Ακόμα, είχε επιλεγή μια έκταση 4500 στρεμμάτων (κόστος τότε 40-45 εκατομ. δραχμών) και είχαν δοθεί οδηγίες προς τους μελετητές της υδρεύσεως Ακρωτηρίου να κάμουν πρόβλεψη για Πανεπιστημιούπολη 7000 φοιτητών. Τα πάντα ήσαν έτοιμα το φθινόπωρο του 1966 για το μεγάλο βήμα. Τότε η ΥΠΑΚ Ηρακλείου εζήτησε μια μικρή αναβολή της υπογραφής, έως ότου ενταχθούν στην πρώτη αναθεώρηση της ΣΑΜ και οι λοιπές μελέτες Πανεπιστημιακών μονάδων, οι οποίες, λόγω φόρτου εργασίας, δεν είχαν ενταχθή στο πρόγραμμα. Ο τότε Υπουργός Συντονισμού, ο οποίος ήτο Χανιώτης, για να μη θεωρηθή μεροληπτών υπέρ των Χανίων, απεδέχθη (δυστυχώς) την εισήγηση της ΥΠΑΚ για να υπογράψη ταυτοχρόνως όλες τις αναθέσεις. Δεν επρόφθασε. Ήρθε η κυβερνητική μεταβολή του Δεκεμβρίου του 1966. Τα επακολουθήσαντα είναι γνωστά. Εχάσαμε έξη χρόνια και θα χάσουμε και άλλα ακόμη γιατί στο μεταξύ ανέκυψε η θεωρία συμπληρώσεως των Πανεπιστημίων Πατρών και Ιωαννίνων και της εξυγιάνσεως προηγουμένως του Πανεπιστημίου Αθηνών, πράγμα που δεν πρόκειται να συμβή ΠΟΤΕ : Όποιος πιστεύει τέτοιο πράγμα δεν ξέρει τι θα πει νεποτισμός.» 

Οι αντιδράσεις

Για την ίδρυση του Πανεπιστημίου Κρήτης είχαν κινητοποιηθεί φορείς από όλη την Κρήτη. Έως και η αντιπολιτευόμενη εφημερίδα ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΣ σημειώνει: «Θέλομεν να πιστεύωμεν ότι το Πανεπιστήμιο Κρήτης αποτελεί πλέον μια πραγματικότητα. Αυτό απαιτούν οι καιροί και η εξελικτική πορεία της Ελλάδος προς την πρόοδον, την ανάπτυξιν και την ευημερίαν.»  Η κριτική που ασκείται στο ίδιο άρθρο του Δημοτικού Συμβούλου κ. Π. Καλαϊτζάκη αφορά στα άρθρα που προβλέπουν την ίδρυση και τον τόπο λειτουργίας διαφόρων Σχολών του Πανεπιστημίου Κρήτης. «Είναι απαράδεκτον τουλάχιστον να υπάρχει μέσα σε τέτοιας σπουδαιότητος Ν.Δ. ασάφεια και αοριστία ειδικά πάνω στο θέμα αυτό. Για τον λόγον αυτόν θα πρέπει η πρώτη απόφασις της Παγκρητίου Συγκεντρώσεως  του Αρκαδίου να είναι η απαίτησις δια την τροποποίησιν των άρθρων αυτών επί τω σκοπώ να καθορισθούν σαφώς αι ιδρυθησόμεναι Σχολαί και ο τόπος εγκαταστάσεως εκάστης.»

Η Παγκρήτια Συγκέντρωση στο Αρκάδι

Για τη στήριξη του σχεδίου νόμου, αλλά και για την τοποθέτηση των φορέων της Κρήτης επί των άρθρων του, οργανώθηκε στις 7 Αυγούστου Παγκρήτια Συγκέντρωση στην ιστορική Μονή Αρκαδίου:

Την ίδια περίοδο, το Τεχνικό Επιμελητήριο της Ελλάδος, Τμήμα Δυτικής Κρήτης, με δεκάδες επιστολές που έστειλε σε μέλη της Κυβερνήσεως, Βουλευτές και όλους τους προέδρους των κομμάτων, συλλόγους Σπουδαστών, Εφημερίδες, Πρυτάνεις, Δημάρχους, κλπ, και απευθυνόμενο προς όλα τα μέλη της Βουλής των Ελλήνων ζητούσε την ομόφωνη αποδοχή του Νομοσχεδίου και περαιτέρω βελτιώσεις για

1.  Μεταπτυχιακές σπουδές στο πρότυπον των διεθνούς κύρους ξένων Πανεπιστημίων,
2.  Σύνδεση της λειτουργίας των νέων Πανεπιστημίων με την οικονομία και τις ανάγκες της χώρας,
3. Να αυξηθή η αναλογία διδασκόντων προς διδασκομένους και δημιουργία προϋποθέσεων για διαρκή στενή μεταξύ τους επαφή,
4. Να καταργηθεί ο αναχρονιστικός θεσμός της προσωποπαγούς έδρας,
5. Να αποκλεισθεί ο νεποτισμός, η οικογενειοκρατία, και η αναξιοκρατία,
6.  Να θεσπισθούν βαρύτατες ποινές ώστε να εκλείψει η εκβιαστική πώληση Πανεπιστημιακών Συγγραμμάτων,
7. Να επαναπατρισθεί το διάσπαρτο ανά τον κόσμο εκλεκτό Ελληνικό επιστημονικό δυναμικό,
8. ενώ παράλληλα ζητούσαν από τους Βουλευτές
9. Να απορρίψουν τις στερούμενες επιχειρημάτων διαμαρτυρίες των Πρυτάνεων κατά του Νομοσχεδίου.

Η επιστολή αυτή του ΤΕΕ Δυτικής Κρήτης είχε σταλεί στην Κυβέρνηση, στον πρόεδρο κάθε κόμματος, σε εφημερίδες και πολλούς ακόμα αποδέκτες.

Δυστυχώς το Νομοσχέδιο δεν ψηφίσθηκε εγκαίρως. Ήρθε η κυβερνητική μεταβολή στις 22 Δεκεμβρίου 1966 και η Δικτατορία λίγους μήνες αργότερα.